Menonickie cmentarze

Menonickie cmentarze

Tereny Żuław przed wojną stanowiły bardzo różnorodny kulturowo region. Ważnym elementem tej kulturowej mozaiki byli mennonici. Ta mniejszość wyznaniowa, która przybyła na tereny Żuław w XVI w., początkowo nie mogła wznosić swoich świątyń, ani posiadać własnych cmentarzy. Dlatego też swoich zmarłych chowali oni na cmentarzach katolickich, w specjalnie wydzielonych osobnych kwaterach. Od XVIII w., mennonici zaczęli wznosić własne cmentarze, zwykle w znacznym oddaleniu od wsi, co prawdopodobnie w znacznym stopniu uchroniło je przed zniszczeniem po drugiej wojnie światowej przez pozbawionych szacunku do swoich poprzedników napływowych mieszkańców. Nagrobki cmentarzy menonickich, przyjmują bardzo różne kształty, ale są one bardzo podobne do tych stosowanych na cmentarzach innych wyznań. Ich forma, elementy dekoracyjne, jak i materiał z którego zostały wykonane, nie są przypadkowe i mają duże znaczenie symboliczne.

Wśród krzyży wykonywanych z drewna, kutego metalu, lanego żeliwa, cennego marmuru i wapienia gotlandzkiego lub odlewanych z betonu czy ze sztucznego kamienia, na zabytkowych nekropoliach Żuław, znajdujemy formy nagrobków szczególnie interesujące i obecnie już nietypowe. Wśród nich jedną z najstarszych i kiedyś najpowszechniejszą stanowi upamiętnienie osoby zmarłej w formie kamienia polnego. Na kamieniu, symbolizującym trwałość pamięci po zmarłym, często umieszczano tzw. „gmerk”, czyli prosty znak osobisty i rodzinny stanowiący pewien rodzaj herbu, często przypisywanego konkretnemu gospodarstwu. Inne formy nagrobków bardzo często występujące na żuławskich cmentarzach, a nawiązujące do najstarszych tradycji sepulkralnych to: cippusy – czyli czworoboczne prostopadłościany, na których umieszczone są urny lub wazy- symbole śmierci, ułamane kolumny – symbolizujące nagle przerwane życie i przemijalność ziemskiej chwały oraz szczególnie licznie występujące – stele, których pionowa pozycja przeciwstawiająca się poziomemu grobowi, symbolizować miała odrodzenie i zmartwychwstanie. Ta ostatnia forma początkowo przyjmowała bardzo prosty kształt wolnostojącej płyty z inskrypcją. Jednak od końca XVIII w. stele zaczynają przyjmować coraz bardziej dekoracyjne kształty, z antycznymi cokołami, naczółkami i symbolicznymi przedstawieniami. Do dzisiaj zachowały się ich przykłady wykonane z kamienia, ale dzięki nielicznym zachowanym przykładom (jak stela ze zbiorów Muzeum Żuławskiego, którą zeskanowaliśmy i udostępniliśmy na naszym portalu), wiadomo, że wykonywano je również w drewnie. Oprócz kształtu nośnikiem treści symbolicznych były oczywiście umieszczane na nagrobkach przedstawienia i tak np. bluszcz – był symbolem nieśmiertelności i odrodzenia się w nowym życiu, gwiazda – oznaczał Niebo i Zbawienie, a motyl – krótkość życia ludzkiego i ulatującą do Boga dusze zmarłego. Chcących poznać znaczenie pozostałych symboli występującymi na żuławskich nagrobkach zapraszamy do lektury „Poradnika dobrych praktyk ochrony żuławskich zabytków”, który znaleźć możecie pod tym linkiem:

http://zph.org.pl/19-Wydawnictwa

 

— Urszula Jatkowska


 
Projekt dofinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Warmia i Mazury na lata 2007 - 2013 oraz budżetu samorządu województwa warmińsko - mazurskiego.