Retrowersja na elbląskim Starym Mieście

Retrowersja na elbląskim Starym Mieście

Efekty realizacji tej powstałej w latach 1980-1983 nowej koncepcji odbudowy, poprzedzone gruntownymi, o szerokim zakresie badaniami architektonicznymi i historycznymi oraz na niespotykaną skalę badaniami archeologicznymi, możemy dzisiaj podziwiać na stopniowo odbudowywanej elbląskiej starówce, którą teraz możecie zwiedzić w każdym momencie dzięki zamieszczonemu na naszej stronie wirtualnemu spacerowi.

 

Elbląg - jedno z najstarszych miast województwa warmińsko-mazurskiego może poszczycić się bardzo burzliwą i bogatą historią. Niestety prowadzone przez dwa tygodnie walki, zakończone zdobyciem miasta przez Armię Czerwoną 12 lutego 1945 r., doprowadziły do zniszczenia większości materialnych śladów tych wiekowych tradycji na elbląskim Starym Mieście. W latach 50-tych i 60-tych podczas kolejnych wielkich akcji rozbiórkowych i porządkowych Stare Miasto pozbawione prawie całkowicie budowlanej substancji zabytkowej stało się wielkim zieleńcem z górującymi nad nim odbudowanymi bryłami gotyckich kościołów św. Mikołaja i NMP, zespołem szpitala św. Ducha, Bramy Targowej oraz 6 kamienic mieszczańskich. Na przestrzeni kolejnych lat pojawiały się różne plany zagospodarowania tych terenów, które zgodnie z panującymi wówczas wytycznymi proponowały wznoszenie na gruzach historycznych ośrodków staromiejskich nowe „socjalistyczne miasta” z wieżowcami, blokami mieszkalnymi oraz pawilonami handlowymi kompletnie niepowiązanymi z wyglądem miast sprzed wojennych zniszczeń.

W Elblągu nie zostały one początkowo zrealizowane z powodu braku funduszy. W latach kolejnych na ich realizację nie wyrażał zgody ówczesny wojewódzki konserwator zabytków – dr Maria Lubocka-Hoffman. Żadna ze stosowanych wówczas w Polsce metod odbudowy nie wydawała się dla niej odpowiednia dla Elbląga, dlatego z czasem podjęła ona działania, które złożyły się na nową metodę, nazwaną przez nią RETROWERSJĄ. Zgodnie z definicją autorki jest to: „zespół działań podejmowanych na zniszczonych obszarach staromiejskich, które respektują historyczne uwarunkowania, lecz nie reprodukują dawnej zabudowy.(...) Jej istotą jest konserwatorska kreacja swoistej ikonosfery- przywołująca wizerunek i oddająca charakter dawnego miasta poprzez stworzenie całego zbioru wartości utożsamianych z cechami zespołów staromiejskich. Retrowersja jest szczególna repliką tego- co było, „wywołującą ducha” dawnego miasta.”1.

Mamy nadzieję, że podczas wirtualnego przemieszczania się po elbląskiej starówce uda Wam się chociaż w części zaobserwować zastosowane w jej odbudowie podstawowe zasady retrowersji. A mianowicie:

1. Dążenie do autentyzmu, sprzeciw wobec rekonstrukcji, konserwacja destruktów i zachowanie ich w stanie, w jakim dotrwały do naszych czasów. Jej realizacją w Elblągu jest zachowanie pojedynczych obiektów architektury i średniowiecznych reliktów piwnic zburzonych domów, będących autentycznym śladem pierwotnego układu przestrzennego miasta, który w miarę technicznych możliwości jest kontynuowany przez nowo powstające budynki wznoszone na starych fundamentach.

2. Utrzymanie charakterystycznej skali zabudowy. Realizowane przez zachowanie dominujących akcentów oryginalnych obiektów architektonicznych, górujących nad drobną linią wysokich spadzistych dachów nowo budowanych domów, których gabaryty i rzuty powinny być wzorowane na oryginalnej nieistniejącej już zabudowie.

3. Nowo projektowane budynki powinny być współczesne, ale nawiązywać do swoich historycznych odpowiedników, np. przez artykulację fasad i ich gabaryty. Nie powinny wyraźnie odnosić się do konkretnych stylów architektonicznych, po to aby spełnić kryterium autentyczności. Wyjątki stanowią rekonstrukcje kilku kamienic z różnych epok stylowych, które mają być prezentacją tego co na zawsze zniknęło z miejskiej zabudowy. Jednocześnie ma to w pewien sposób, poprzez zestawienie z nowoczesną architekturą, umożliwiać odbudowę ciągłości historycznej ośrodka staromiejskiego.

Ważną częścią koncepcji retrowersji jest też przywrócenie opuszczonym na długi czas terenom Starego Miasta ich funkcji tętniącego życiem centrum Elbląga, które stanowiły od końca XVIII w. Tego jednak nasz wirtualny spacer nie będzie wstanie Wam zaprezentować – będziecie musieli odwiedzić Elbląg osobiście ;)

 

Literatura:

1M. Lubocka – Hoffmann, „Retrowersja Starego Miasta w Elblągu” [w:] „Odbudowa miast historycznych”, Elbląg 1998

 

— Urszula Jatkowska


 
Projekt dofinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Warmia i Mazury na lata 2007 - 2013 oraz budżetu samorządu województwa warmińsko - mazurskiego.